Bát Nhã Dạy Gì (Phần 01):

 LỜI GIỚI THIỆU

Trong dòng mạch tư tưởng Đại thừa, hệ văn hệ Bát-nhã luôn được tôn xưng là đỉnh cao của trí tuệ Phật giáo. Nếu các kinh điển khác chỉ bày con đường tu tập, thì Bát-nhã chỉ thẳng nền tảng của mọi con đường. Nếu các pháp môn giúp hành giả đi, thì Bát-nhã làm hiển lộ chỗ vốn không từng rời. Bởi vậy, chư Phật ba đời đều nương nơi Bát-nhã mà thành đạo, chư Bồ-tát đều lấy Bát-nhã làm mẹ, và toàn bộ tư tưởng Đại thừa, dù triển khai muôn hướng, rốt lại cũng không ra ngoài Thực tướng Bát-nhã. 

Trong bối cảnh ấy, tác phẩm “Bát Nhã dạy gì?”của TT. Thích Tâm Hạnh xuất hiện như một nỗ lực đáng trân trọng nhằm trả lời một câu hỏi tưởng như đơn giản nhưng vô cùng hệ trọng: Bát-nhã thực sự muốn chỉ bày điều gì cho người học Phật?

Tác giả không đi theo lối chú giải văn tự, không sa vào phân tích ngữ nghĩa kinh điển theo kiểu học thuật thuần túy, mà chọn một hướng đi rất đặc thù của Thiền học: nhắm thẳng vào chỗ “khéo nhận”. Nghĩa là từ văn tự Bát-nhã, gợi mở để hành giả quay lại nhận ra Tánh thể Bát-nhã nơi chính mình. Đây chính là tinh thần xuyên suốt của tác phẩm.

Điểm nổi bật của tác phẩm là cách tác giả đặt lại trọng tâm của Bát-nhã tâm kinh. Thay vì dừng lại ở việc lý giải Sắc – Không như một nội dung quán chiếu, tác giả cho thấy rằng nếu hành giả chỉ dừng ở chỗ quán sát để thấy Sắc là Không thì mới chỉ chạm đến mức “hiển bày chân lý”, chứ chưa chạm đến “Thực tướng Bát-nhã”. Vì thế, sự thể hội ấy chưa đủ diệu lực để “qua hết thảy khổ ách” như lời kinh đã xác quyết.

Qua cách trình bày nhất quán này, người đọc dần nhận ra rằng trọng tâm của Bát-nhã không nằm ở lý Sắc – Không, mà nằm ở chỗ thể nhận Trí tuệ Bát-nhã nơi chính mình.

Từ nhận định then chốt đó, toàn bộ cấu trúc sách được triển khai theo một lộ trình rất rõ ràng:

- Khéo nhận Bát-nhã

- Cái thấy Bát-nhã

- Tu tập từ cái thấy Bát-nhã

- Trọng tâm Bát-nhã chỉ bày

Đây không phải là bố cục của một công trình chú giải kinh điển, mà là bố cục của một hành trình nội tâm.

Một đóng góp rất có giá trị của tác phẩm là phân định bốn trình độ thể hội Bát-nhã:

1. Trực ngộ (đại ngộ)

2. Trực nhận

3. Thầm nhận

4. Tu tập dần rồi mới nhận

Cách phân định này không phải để phân loại học thuật, mà giúp người học tự soi lại mình đang ở đâu trên lộ trình thể nhập Bát-nhã. Từ đó, biết phải dụng công như thế nào cho đúng hướng, tránh rơi vào tình trạng “hiểu nhiều mà chưa nhận”.

Đặc biệt, phần “Cái thấy Bát-nhã” của sách là một điểm sáng tư tưởng. Tác giả nhấn mạnh một điều rất sâu sắc: Bát-nhã không phải là thấy Sắc là Không, mà là từ Trí tuệ Bát-nhã để thấy tất cả. Khi đó, Sắc – Không chỉ còn là những hiện tượng hiển bày trong một cái thấy vô tướng, bất động, linh thông, tự tại.

Cách triển khai này cho thấy tác giả có sự thâm nhập rất vững: (i) Văn hệ Bát-nhã (Tâm Kinh, Kim Cang, Đại Bát-nhã), (ii) Tư tưởng Thiền tông Đông Á, và (iii) kinh nghiệm tu tập thực tiễn của Thiền môn.

Tác phẩm vì vậy không chỉ dành cho người nghiên cứu Bát-nhã, mà đặc biệt hữu ích cho người hành trì Bát-nhã trong đời sống tu tập hằng ngày.

Một nét đặc sắc khác là tác giả liên tục đối chiếu tư tưởng Bát-nhã với các kinh điển khác như Kinh Lăng Già, Kinh Lăng Nghiêm, các thoại đầu Thiền tông, và lời dạy của chư Tổ, để cho thấy: Bát-nhã không phải là một hệ tư tưởng riêng biệt, mà là cốt lõi xuyên suốt toàn bộ Phật pháp.

Đọc “Bát Nhã dạy gì?”, người đọc sẽ dần nhận ra rằng: Bát-nhã không dừng ở tư duy, không dừng ở hiểu biết, không dừng ở quán chiếu, mà là một sự trở về, một sự nhận lại, một sự sống bằng Trí tuệ vốn sẵn. Đây chính là giá trị lớn nhất của tác phẩm.

Trong bối cảnh hiện nay, khi nhiều người tụng Bát-nhã hằng ngày nhưng ít ai dừng lại để tự hỏi: Bát-nhã thực sự muốn mình làm gì?, thì cuốn sách này như một tiếng chuông thức tỉnh. Nó nhắc người đọc rằng: tụng Bát-nhã không phải để bổ khuyết thời kinh, mà để bổ khuyết cho sự mê lầm nơi chính mình.

Với văn phong giản dị, trực chỉ, đậm chất Thiền học, nhưng nội dung lại thâm sâu, hệ thống và nhất quán, tác phẩm “Bát Nhã dạy gì?”xứng đáng được xem là một tài liệu dẫn nhập quan trọng cho bất kỳ ai muốn đi vào cốt tủy tư tưởng Bát-nhã bằng con đường thực nghiệm, không chỉ bằng học thuật.

Xin trân trọng giới thiệu tác phẩm đến chư Tăng Ni, Phật tử và những ai thao thức với con đường thể nhập Trí tuệ Bát-nhã, để mỗi người, qua từng trang sách, có thể tự mình “khéo nhận” lại điều mà kinh điển đã chỉ bày từ hơn hai ngàn năm trước.

HT. Thích Giác Toàn 

Phó Chủ tịch HĐTS GHPGVN

Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam

LỜI TỰA

Bát Nhã dạy gì? là tập sách trình bày khái quát Tư Tưởng Hệ Bát Nhã. Tư tưởng này tựu trung nằm trong các bài kinh: Bát Nhã Tâm Kinh, Kinh Kim Cang Bát Nhã và lớn hơn là bộ Đại Bát Nhã. Trong đó, Bát Nhã Tâm Kinh như là bài kinh trọng tâm, tóm tắt một cách ngắn gọn nhưng đầy đủ diệu lý Bát Nhã. Nhiều vị xem đây như là một bộ Tiểu Bát Nhã hay Bát Nhã thu gọn. Kinh Kim Cang Bát Nhã thì nói rộng hơn, được xem như bộ Bát Nhã bậc trung. Còn bộ Đại Bát Nhã thì nói rộng và phân tích kỹ lưỡng, nhằm mục đích phá sạch các tình chấp, rồi cuối cùng cũng chỉ ra Thực tướng Bát-nhã như hai bộ trước. Tất cả đều mang một ý nghĩa chung là phá tình chấp để học nhơn nhận lại Thực tướng Bát-nhã, hay Tánh thể Kim Cang Bát-nhã nơi chính mình. Nếu chúng ta khéo nhận thì ngay một chữ, một câu liền vào được. Còn chưa thể như thế thì siêng học, chuyên tu, rồi cũng sẽ nhận ra.

Ở đây, phạm vi các bài viết chỉ nói Khái Quát Tư Tưởng Hệ Bát Nhã chứ không đi vào chi tiết văn kinh. Cụ thể là nhắm thẳng vào tư tưởng trong Bát Nhã Tâm Kinh. Tuy chỉ là bản kinh tóm tắt, nhưng trong đó vẫn nói rõ diệu lý Bát Nhã. Nếu hành giả nào thâm nhập được thì sẽ suốt thông tất cả.

Về Bát Nhã Tâm Kinh, đây là một bản kinh mà tất cả các tự viện đều xem như là một bản Bổ Khuyết Tâm Kinh. Tức quý vị cho rằng, nếu trong thời kinh tụng mà lỡ sai sót chỗ nào đó thì tụng bài Kinh Bát Nhã sẽ bổ túc lại đầy đủ, không bị khuyết, không bị tội. Nhưng bổ túc kiểu nào? Tức là nắm được bài kinh này là nắm hết tất cả kinh. Thậm chí, trong văn kinh đức Phật có nói, đây là mẹ chư Phật ba đời, chư Phật trong ba đời đều nương vào đây mà thành đạo. Do đó, gọi Bổ Khuyết Tâm Kinh là vậy.

Bản kinh này Thiền sinh trong Thiền viện tối thiểu tụng một ngày ít nhất năm lần. Khuya xả thiền, tiểu thực sáng, thọ trai trưa, tối tụng kinh và xả thiền buổi tối đều có tụng. Chúng ta có thể tụng làu làu, nhưng thấm nghiệm nghĩa lý ngang nào thì còn tuỳ thuộc vào việc có thực sự để tâm hay không. Nếu đọc tụng bằng tâm tha thiết muốn suốt thông diệu chỉ thì mỗi ngày sẽ ngấm dần, tiến sâu và sẽ có lúc bất chợt sáng ra diệu chỉ, Tánh thể Bát-nhã nơi mình hiển hiện sáng rỡ. Khi tụng đúng bằng tâm toàn thể rỗng rang sáng ngời; miệng tụng nhưng tâm không an trú trong chỗ thanh tịnh cho an nhàn, mà sạch tướng, sáng trong; từng chữ, từng lời rõ ràng, không động thì hành giả sẽ cảm nhận được diệu lực thênh thang, diệu dụng bất tư nghì của nó. Từ đó mới thấy giá trị của bài Tâm Kinh.

Sau cùng, vì mong muốn hành giả nhận thẳng cốt tủy của bài kinh cho nên các bài viết trong tập sách sẽ chú trọng gợi mở hoặc chỉ thẳng Tánh thể Bát-nhã hơn là cách hệ thống hóa giáo lý.

LỜI MỞ ĐẦU

Một viên đá nhỏ lăn lóc bên vỉa hè không ai ngó ngàng tới. Tình cờ có ông thợ ngọc ngang qua, cho biết đây là thiên thạch thì chủ nhà vội vàng mang vào cất giấu cẩn thận. Viên đá vốn dĩ chỉ là viên đá, nó không tự nói quý hay tiện, quý tiện là tại quan niệm con người. Cũng chính từ chỗ sanh tâm phân biệt này nên dính mắc, chấp trước, gây nên nhiều phiền toái.

Ngày Tết được lì xì, cháu bé không biết tiền là gì nên mang bỏ vào thùng rác. Anh chị tiếc hùi hụi đi tìm toát cả mồ hôi. Bố mẹ giàu có bận lo cho công ty nên không quan tâm đến. Tiền là giấy bạc của đời in ra, nó chỉ là nó, không thêm không bớt, nhưng sanh ra lắm chuyện là bởi tâm phân biệt của chúng ta.

Cảnh duyên muôn đời cũng chỉ là cảnh duyên, bản thân nó không hề nói là thật hay giả. Phàm mê chấp cho là thật, nên khổ. Người biết rõ sự thật nên thấy các pháp là huyễn để tu hành. Do đây có giả và thật.

Cái ly thủy tinh khi để không thì chỉ là cái ly, chính nó chưa xác định để làm gì cả; đây là thể không các pháp, ban đầu chưa định hình gì. Nhưng khi dùng để uống nước thì có tên là ly uống nước; dùng để cắm hoa thì đó là lọ hoa… tức ứng theo duyên mà có vô vàn hiện dụng.

Tất cả nghĩa lý trên nằm trong diệu nghĩa Bát Nhã. Nhưng nếu chỉ nhận và thấy biết như thế thì các khổ hãy còn, chưa có lợi ích thiết thực, chưa thấu tột lời Phật dạy.

Không nói giả hay thật, không bàn quý hoặc tiện, cũng không nhằm trên vạn vật để tìm hiểu về thể và dụng, hay nhằm bên ngoài để hiểu biết sắc và không; mà hãy chín chắn nhận lại nơi mình. Cụ thể, không can thiệp trên tất cả, cũng chẳng phải lìa tất cả, và không tác ý để mặc kệ; khéo bặt dứt tất cả tướng, không mê, ngay đó Tánh thể Bát-nhã hiện tiền; năm uẩn và tất cả các pháp trở nên lặng trong; diệu lực này cho hành giả tự tại tiêu sái, liền đó vượt qua hết thảy khổ ách.

Khéo dụng công, có được cái nhìn như thế, sẽ sáng ra diệu chỉ Bát Nhã mà đức Phật muốn khai thị, chỉ bày.

Thấy ra rõ ràng, nắm vững diệu lý trên, sẽ dễ dàng bước vào chân trời Bát Nhã.

PHÀM LỆ

Trong tập sách này, thuật ngữ Bát Nhã và Bát-nhã tuy cùng xuất phát từ tiếng Phạn Prajñā, nhưng hàm chứa hai ngầm ý khác nhau tùy theo ngữ cảnh.

Bát Nhã (viết hoa, không gạch nối) được dùng như một danh từ riêng, chỉ về hệ thống kinh điển hoặc các phạm trù tư tưởng liên quan – như Bát Nhã Tâm Kinh, Đại Bát Nhã, Tư tưởng hệ Bát Nhã, Diệu lý Bát Nhã, Trọng tâm Bát Nhã...

Bát-nhã (có gạch nối) được dùng như một thuật ngữ phiên âm, chỉ cho trí tuệ cứu cánh rộng lớn, còn gọi là thể tánh sáng suốt vốn sẵn có nơi mỗi người – như Trí tuệ Bát-nhã, Thực tướng Bát-nhã, Thể tánh Bát-nhã, Cái thấy Bát-nhã... Đây cũng chính là điều mà đức Phật một đời khai thị, là chỗ mà văn kinh Bát Nhã hướng đến và cũng là điều mà hy vọng người đọc sẽ nhận ra.

Sự phân biệt này không ngoài mục đích giúp quý vị độc giả dễ dàng nhận diện, từ đó có cái nhìn rõ ràng hơn trên bước đường thâm nhập diệu lý Bát Nhã.